kliknij na zdjęcie, by je powiększyć

Historia Brodnicy

Po sprowadzeniu przez księcia Konrada Mazowieckiego w 1226 r Krzyżaków do Ziemi Chełmińskiej nowi gospodarze terenu utworzyli nowy ośrodek administracyjno-gospodarczy ( pierwsza informacja historyczna o grodzie z roku 1263 ). Akt lokacyjny i prawa miejskie Brodnica otrzymała przed rokiem 1298. Ziemię Michałowską Zakon Krzyżacki przejął w zastaw ( 1303 ), a następnie nabył na własność ( 1317 ) za długi od księcia kujawskiego Leszka Ziemomysłowica. XIV wiek stanowi okres gospodarczego rozkwitu miasta. Miasto intensywnie rozwijało się dzięki licznym przywilejom i nadaniom ziemi, wykorzystując położenie na skrzyżowaniu traktów handlowych. W latach 1305 - 1339 wybudowano warowny zamek, miasto otoczono potężnymi murami ( 1320-1330 ), wzniesiono kościół farny, ratusz i obronne bramy wjazdowe. Do początków XV wieku Brodnica stanowiła jeden z ważniejszych ośrodków gospodarczo - militarnych państwa krzyżackiego. Z zachowanych dokumentów wiemy, że Krzyżacy gromadzili tu zapasy żywności i broni wielokrotnie większe niż np. w Toruniu czy Grudziądzu. Czasy rozkwitu przeżywało również miasto, w którym nastąpił rozwój rzemiosła i handlu. Militarne i gospodarcze znaczenie miasta i brodnickiej komturii wynikało niewątpliwie z przygranicznego położenia. Herbem miasta od XIV wieku jest wizerunek otwartej prawej dłoni: symbol życzliwości, gościnności i praworządności , a herbem brodnickiej komturii był czerwony jeleń na białym tle.

W burzliwym okresie wojen polsko-krzyżackich w pierwszej połowie XV wieku Brodnica i Ziemia Michałowska kilkakrotnie przechodziła pod panowanie polskie. W 1440 miasto przystąpiło do Związku Pruskiego. Pierwszym polskim kasztelanem Brodnicy w latach 1454 - 56 został jeden z głównych twórców Związku - rycerz Jan z Wichulca. Do Królestwa Polskiego Brodnica przyłączona została definitywnie od drugiego pokoju toruńskiego ( 1466 ). Jako miasto królewskie stała się siedzibą starostów pochodzących z wybitnych rodów ( np. Mikołaj i Rafał Działyńscy oraz Zofia Zamoyska - siostra Jana Zamoyskiego ). Od początku XVII wieku starostwo brodnickie nadawane było członkom rodziny królewskiej. Starościnami brodnickimi były : Anna Wazówna - siostra Zygmunta III Wazy oraz jego żona Konstancja i córka Anna Katarzyna, żona Władysława IV - Cecylia Renata oraz jego doradca i kanclerz wielki koronny Jerzy Tęczyn Ossoliński, Maria Kazimiera - żona Jana III Sobieskiego, hetman polny koronny Marcin Kalinowski oraz marszałek wielki koronny Franciszek Baliński którego Warszawa uhonorowała nazwą ulicy Marszałkowskiej. Utworzony w 1560 roku powiat michałowski ze stolicą w Brodnicy obejmował tereny ziemi michałowskiej i lubawskiej oraz starostw brodnickego i radzyńskiego.

Drugi okres rozkwitu miasta związany jest z osobą Anny Wazówny , która jako protestantka nie mogła przebywać na dworze ultrakatolickiego brata Zygmunta III. Królewa Anna objęła brodnickie starostwo w 1605 roku i mieszkała tu do śmierci w 1625 r. Była osobą inteligentną, wykształconą. Stworzyła w Brodnicy silny ośrodek intelektualny szczycący się tolerancją religijną. Obawiano się jej luterańskiego wyznania, szemrano, że 37-letnia kobieta nie podoła obowiązkom i przekaże zarząd w obce rece. Na brodnickim dworze gościła uczonych i pisarzy, których była gorliwą i hojną protektorką. Wazówna , królewna szwedzka , wnuczka Zygmuta Starego i Bony z energią przystąpiła do przebudowy pałacu wzniesionego przez Rafała Działyńskiego w 1564 r., czyniąc zeń nowoczesną siedzibę. W nim zmarła w 1625 r. W Brodnicy tworzył wówczas znany polski działacz protestancki, pastor, pisarz religijny i pedagog Erazm Gliczner. Królewna prowadziła bogatą korespondencję z uczonymi. Interesowała ją tematyka religijna i botanika. Profesor Uniwersytetu Krakowskiego, Szymon Syreniusz zadedykował jej pierwszy polski zielnik. Anna Wazówna zmarła w Brodnicy i spoczywała tu przez 11 lat, aż do czasu uroczystego pochówku w Toruniu.

Wraz ze śmiercią królewny Anny zaczęły się dla Brodnicy wyjątkowo niepomyślne czasy. Okres wojen oraz konfliktów religijnych dopełniły zarazy i pożary nawiedzające miasto. Okres rozbiorów Brodnica przetrwała pod władzą Prus przez 148 lat, będąc znów miastem leżącym na granicy z zaborem rosyjskim. To na błoniach pod Brodnicą zakończyło się powstanie listopadowe. We wrześniu 1831 roku pod Brodnicą przez granicę z Prusami przeszły główne siły powstańcze wraz z korpusem generała Rybińskiego. 20 tysięcy powstańców przebywało w Brodnicy przez okres kwarantanny ( epidemia cholery ). Pewne ożywienie gospodarcze przyniósł właśnie wiek XIX. Powstały w mieście pierwsze zalążki przemysłu, rozwijało się rzemiosło. Linie kolejowe połączyły Brodnicę z innymi miastami regionu, a na początku XX wieku wybudowano kanalizację, wodociągi i elektrownię miejską.

Z okresem rozbiorów związane jest także powstanie najstarszego w Polsce Banku Spółdzielczego funkcjonującego nieprzerwanie od 1862 roku. W istniejącym od 1873 roku Gimnazjum powstała polska organizacja filomacka. Jej działalność zakończyła się głośnym procesem politycznym w Toruniu w 1901 roku.

Wybuch I wojny światowej ożywił dążenia niepodległościowe wśród mieszkańców Brodnicy. Niepodległość Brodnica odzyskała 18 stycznia 1920 roku. Jednak nie na długo. Wyzwolona została przez wojska generała Hallera. W latach 1921-24 w Brodnicy gościli: premier Wincenty Witos, marszałek Józef Piłsudski ( przejazdem , witano go na dworcu kolejowym ) oraz prezydent RP Stanis ław Wojciechowski.

Już 1 września 1939 r. miasto znalazło się w zasięgu działań wojennych i wkrótce zostało wcielone do III Rzeszy. Ofiarą okupanta stała się przede wszystkim miejscowa inteligencja, rozpoczęły się masowe aresztowania, egzekucje, wywóz do obozów koncentracyjnych.

22 stycznia 1945 r. wkraczające do Brodnicy oddziały Armii Czerwonej zakończyły okres hitlerowskiej okupacji. Rozpoczął się kolejny etap w historii miasta - odbudowa z wojennych zgliszczy oraz przemiany gospodarcze i polityczne nie akceptowane przez ogół społeczeństwa.